Gölge Filo ve Zombi Gemi Filosu: Küresel Denizcilikte İki Farklı Risk Ekosisteminin Karşılaştırmalı Analizi

Son yıllarda küresel deniz taşımacılığı, yalnızca arz-talep dengeleri veya navlun piyasalarıyla değil; aynı zamanda giderek büyüyen “gri alan filoları” ile de şekillenmektedir. Bu bağlamda öne çıkan iki kavram, gölge gemi filosu (shadow fleet) ve zombi gemi filosu (zombie fleet) olup, her ikisi de denizcilik sisteminde farklı risk türleri üretmektedir.

Bu araştırma, söz konusu iki yapıyı yalnızca tanımsal düzeyde değil, niyet (intentionality) ve yapısal bozulma (structural decay) ekseninde karşılaştırarak denizcilik üzerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Kavramsal Ayrım
Gölge filo, temelde yaptırımları aşmak amacıyla bilinçli olarak görünürlüğünü azaltan ve regülasyonları manipüle eden gemilerden oluşmaktadır. Buna karşılık zombi filo (Zombi gemi), hurdaya çıkarıldıktan, kaydı silindikten veya faaliyet dışı ilan edildikten sonra denizcilik sistemlerinde yeniden ortaya çıkan bir gemidir. Bu gemiler, faaliyetini durdurmuş gemilerin kimliğini üstlenerek – IMO numaralarını, isimlerini veya bayraklarını yayınlayarak – meşruiyet kisvesi altında gizlice faaliyet gösterirler.

Bu bağlamda: Gölge filo → Niyet odaklı risk üretir. Zombi filo → Yapısal zafiyet kaynaklı risk üretir.

Gölge Filoya İlişkin Örnekler
İngiltere'nin 2024’te gölge filo kavramı ile ilişkili açıklamasına göre, Nikolay Zuyev (IMO: 9610781), NS Asia (IMO: 9413561) ve Zaliv Aniva (IMO: 9418494) adlı üç tanker, Rusya'nın Şubat 2022'de Ukrayna'yı işgal etmesinden bu yana 5 milyar dolara civarında Rus petrolünü taşıdığı iletilmiştir. Lloyd's List’in 11 Eylül 2024 tarihinde yayınladığı web adresinde tek tek gemilerin adları ve IMO numaraları ile gölge filo verilmiştir. (Kaynak. https://www.lloydslist.com/LL1150607/UK-sanctions-10-shadow-fleet-tankers-shipping-Russian-oil)

Zombi Filoya İlişkin Örnekler
Marshall Adaları siciline kayıtlı bir gemi, en son 21 Ekim 2021 tarihinde Gadani hurda sahasına varışı sırasında tespit edilmiştir. Söz konusu gemi, öncesinde uzun yıllar boyunca Akdeniz ve Körfez bölgelerinde aktif olarak faaliyet göstermiştir. Ancak 14 Mart 2025 tarihinde—son liman ziyaretinden yaklaşık dört yıl sonra—geminin kimliği İran ve Birleşik Arap Emirlikleri açıklarında yeniden aktif hale gelmiştir. Bu süreçte gemi, değişmeyen International Maritime Organization numarasını kullanmaya devam etmiş; başlangıçta Malta bayrağı altında faaliyet göstermiştir. Kısa süre içerisinde (19 Mart) Komor Adaları siciline geçiş yapmış ve Venezuela’ya doğru seyre çıkmıştır. 28 Nisan 2025 itibarıyla ise bölgede demirde kaldığı tespit edilmiştir.

Aslen Palau bayraklı olan bir başka gemi ise 30 Haziran 2018 tarihinde aynı Gadani hurda sahasına ulaşmıştır. Bu gemi, hurdaya ayrılmadan önce Güney Kore, Singapur, ABD ve Körfez ülkeleri gibi önemli uluslararası ticaret rotalarında hizmet vermiştir. Yaklaşık beş yıl sonra, 16 Nisan 2023 tarihinde geminin IMO kimliği Malezya açıklarında yeniden aktif hale gelmiştir. İlk aşamada herhangi bir şüpheli davranış sergilemeyen ve “temiz” bir geri dönüş izlenimi veren gemi, kısa süre içinde tipik aldatıcı uygulamalara yönelmiştir. Bu kapsamda; açıklanamayan draft değişimleri, AIS kapatma (karanlık faaliyetler), yasa dışı gemiden gemiye (STS) transferler ve yaptırım uygulanan bölgeler çevresinde dolaşma gibi faaliyetler gözlemlenmiştir. (Kaynak: https://windward.ai/glossary/what-is-a-zombie-vessel/)

Bu filoların Denizcilik Sistemine Etkileri
Gölge filo, özellikle petrol taşımacılığında alternatif ve kayıt dışı ticaret kanalları oluşturarak navlun piyasasında asimetrik rekabet yaratmaktadır. Buna karşılık zombi filo, düşük maliyetle operasyonlarını sürdüren yaşlı gemiler aracılığıyla arz fazlası baskısı oluşturmaktadır.

Gölge filo, AIS kapatma ve operasyonel gizlilik nedeniyle çarpışma ve izlenebilirlik risklerini artırır. Zombi filo ise teknik yetersizlikler nedeniyle kazalar ve petrol sızıntıları açısından yüksek risk taşır.

Bu iki yapı birlikte değerlendirildiğinde, denizcilikte hem önleyici hem de müdahale edici güvenlik mekanizmalarını zayıflatmaktadır.

Gölge filo genellikle geleneksel P&I kulüplerinin alternatif sigorta mekanizmalarına yönelirken, zombi filo yüksek risk profili nedeniyle ya sigortalanamamakta ya da değişik primlerle karşılaşmaktadır. Bu durum, küresel deniz sigortacılığında parçalı bir yapı ortaya çıkarmaktadır.

Gölge filo regülasyonları bilinçli olarak aşındırırken, zombi filo mevcut standartların altında kalarak sistemin genel kalite seviyesini düşürmektedir. Bu durum, uzun vadede uluslararası denizcilik kurallarının etkinliğini sorgulanır hale getirmektedir.

Gölge ve zombi filolar birlikte değerlendirildiğinde, küresel denizcilikte bir “çifte kırılma” etkisi yaratmaktadır. Gölge filo sistemi dışarıdan zorlar. Zombi filo ise sistemi içeriden zayıflatır.

Gölge filo mu, zombi Filo mu… Yoksa ikisi aynı anda mı? Yeni kavramın doğuşu: “Hibrit risk filosu” 

Asıl kritik soru şu:

Üstte bahsedilen bu iki yapı aynı gemide birleşebilir mi? Cevap: Evet, hatta giderek daha sık.

Örneğin son dönemde sektörde konuşulan bir iddia: Söküme gitmiş bir LNG gemisinin kısa süre sonra Basra’da yük taşıdığı raporlandı. Bu ne demek?

Bir gemi hem teknik olarak sistem dışı (zombi), hem de bilinçli şekilde kayıt dışı operasyon yapan (gölge) hale gelebiliyor.

Peki bu sistem nasıl işliyor?
Bu tür hibrit yapıların oluşmasını sağlayan bazı “boşluklar” var:
-Bayrak değişimleri (flag hopping)
-Zayıf denetimli klas ve bayrak devletleri
-AIS manipülasyonu / kapatma
-Ship-to-ship (STS) transferlerle yük izinin kaybettirilmesi
-Kağıt üzerinde “scrapped” gösterilen gemilerin yeniden dolaşıma sokulması

Yani sistem hacklenmiyor sadece… aynı zamanda içeriden çürütülüyor.

Neden önemli? Bu hibrit gemiler:
Çevresel felaket riskini artırır. Adil rekabeti bozar. Yaptırımları etkisiz hale getirir.  Sigorta ve regülasyon sistemini zayıflatır.

Sonuç: Yeni bir kavram doğuyor.

Artık sadece “gölge filo” veya “zombi filo” değil:

“Hibrit Risk Filosu” (hem görünmez hem de teknik olarak çürümüş gemiler)

Denizcilik sektörü için asıl tehdit: Bu gemilerin tekil olması değil…sistematik hale gelmesi.

Bu nedenle, gelecekte denizcilik politikaları yalnızca teknik regülasyonlara değil, aynı zamanda şeffaflık, izlenebilirlik ve filo kalitesi ekseninde bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç duyacaktır.