Yazı Detayı
20 Temmuz 2020 - Pazartesi 18:28 Bu yazı 396 kez okundu
 
Yeni Tip Koronavirüs Salgının Tip Gemi İnşa Sözleşmelerine Etkileri
Av. H. Murat SARIÇOĞLU
murat@saricoglu.av.tr
 
 

Aralık 2019’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin Wuhan kentinde ortaya çıkan Covid 19 (yeni tip koronavirüs) salgını, küresel düzeyde hızlı bir yayılım göstermiştir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından yeni tip koronavirüs salgını ile ilgili olarak 30.01.2020’de uluslararası kamu sağlığı acil durumu ilan edilmiş, 11.03.2020’de ise küresel salgın (pandemi) ilan edilmiştir. Salgın sebebiyle bireylerin bir arada bulunmasının sağlık açısından tehlikeli olmasının, sosyal ve ticari hayat üzerinde yıkıcı bir etkisi olmuştur. Dünya genelinde devam eden gemi inşaatları da fiziki emeğin yoğun olarak kullanıldığı faaliyetler olduklarından bu süreçten olumsuz yönde etkilenmişler o kadar ki çoğu tersanede gemi inşa faaliyetleri durma noktasında gelmiştir. Biz de bu yazımızda yeni tip koronavirüs salgınının gemi inşa sözleşmeleri üzerindeki hukuki etkilerinden, küresel gemi inşa sektöründe sıklıkla kullanılan tip gemi inşa sözleşmeleri özelinde bahsedeceğiz. Sizleri sıkmamak adına mümkün olduğu kadar özetlemeye çalışacak olsak da, konumuzun kapsamı dolayısıyla yazımız biraz uzun olacaktır.

 

Konuya başlamadan öncelikle gemi inşa sözleşmeleri ile ilgili olarak kısaca bilgi verelim.

 

Hukuk doktrininde gemi inşa sözleşmelerinin hukuki niteliği ile ilgili olarak tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. Fakat bizim de katıldığımız baskın görüşe göre gemi inşa sözleşmeleri, yüklenici tersane ile gemiyi inşa ettiren iş sahibi arasında akdedilen bir eser sözleşmesidir. Birçok ülkenin hukukunda da gemi inşa sözleşmeleri eser sözleşmesi olarak tanımlanmıştır. Eser sözleşmelerinin konusu, belirli bir bedel karşılığında sözleşme konusu eserin inşa edilmesi ve teslim edilmesidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda (TBK) eser sözleşmesi, “yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir” şeklinde tanımlanmıştır. Görüldüğü üzere eser sözleşmesi ile hem yüklenici tersaneye hem de iş sahibine iki taraflı borç yüklenmesi söz konusudur. Burada yüklenici tersanenin asli ve yan edim borçları bulunmaktadır. Başlıca asli edim borcu, gemiyi inşa etmek ve teslim etmektir. Yan edim borçları arasında ise sözleşme konusu olan gemiyi bizzat inşa etmek veya kendi iradesi altında inşa ettirmek, sadakatle ve özenli olarak gemiyi inşa etmek, ayıptan sorumluluk gibi borçlar belirtilebilir. İnşa ettirenin başlıca edim borcu ise sözleşmede belirlenen bedeli ödemektir. Gemi inşa sözleşmesindeki edim borçları, sözleşme içeriğine göre değişebilmektedir. Örnek vermek gerekirse; sözleşmenin içeriğinde geminin anahtar teslimi olarak inşa edilmesi öngörülebilirken, geminin inşaatında kullanılacak her türlü malzemenin iş sahibi tarafından temin edilerek tersaneye teslim edilmesi de öngörülebilmektedir. 

 

Yazımızda sıklıkla karşılaşacağımız mücbir sebep kavramını da kısaca açıklayalım.


 
Mücbir sebep kavramı, TBK’da tanımlanmamıştır dolayısı ile kavramın esası ve kapsamı ile ilgili olarak hukuk doktrini ve Yüksek Mahkeme kararlarını incelemek gerekmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2018/1259 K. sayılı ve 27.06.2018 tarihli kararında, “Mücbir sebep, sorumlu veya borçlunun faaliyet ve işletmesi dışında meydana gelen, genel bir davranış normunun veya borcun ihlâline mutlak ve kaçınılmaz bir şekilde yol açan, öngörülmesi ve karşı konulması mümkün olmayan olağanüstü bir olaydır (Eren, F.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Ankara 2017, s. 582). Deprem, sel, yangın, salgın hastalık gibi doğal afetler mücbir sebep sayılır” şeklinde mücbir sebep kavramının hukuki nitelendirmesi yapılmıştır.

 

Gemi inşa sözleşmeleri ile ilgili olarak mevzuatımız bağlamındaki genel bilgilendirmenin ardından global gemi inşa sektörü genelinde sıklıkla kullanılmakta olan tip gemi inşa sözleşmelerinin genel noktalarından bahsedelim. 

 

Tip gemi inşa sözleşmelerinin kullanımı hem yüklenici tersane hem de iş sahibi açısından çeşitli kolaylık ve avantajlar sağlamakta, bu sebepten ötürü dünya genelinde tercih edilmektedir. Tip gemi inşa sözleşmelerinde genel olarak öncelikle taraflar hakkında bilgiler, geminin tipi, kargo kapasitesi, ana boyutları ve hacimleri, servis ve en yüksek hızı, ana makine ile ilgili genel bilgiler (üreticisi, devir sayısı, maksimum sürekli gücü, yakıt sarfiyatı vs.), geminin kayıtlı olacağı liman, teslim tarihi, hangi klas kuruluşuna tabi olacağı, inşa numarası, sözleşmeye uygulanacak hukuk ve uyuşmazlıkların çözümünde yetkili merciiler gibi hükümler bulunmaktadır. Sonrasında ise anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sona ermesine kadar tarafların tüm hak ve yükümlülükleri ana başlıklar altında belirtilmektedir.  

 

Tip gemi inşa sözleşmeleri, ilgili kurumlar tarafından standart formlar şeklinde yayınlanmakta olsalar da, sözleşme serbestisi gereği tarafların standart formlara kat’i bir şekilde uymak gibi bir yükümlülükleri bulunmamaktadır. Standart formlarda bulunan hükümlere eklemeler ve çıkarmalar yapılabileceği gibi ek hükümler eklenerek de sözleşme akdedilebilir. 

 

Ülkemiz gemi inşaatı sektöründe özellikle yabancı iş sahipleri tarafından tip gemi inşa sözleşmelerinin akdedilmesi talep edilmektedir. Bu sebepten ötürü yabancı iş sahiplerinin sayısında artış olmasıyla birlikte tip gemi inşa sözleşmeleri Ülkemizde de yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. 

 

Dünya genelinde yaygın olarak kullanılan tip gemi inşa sözleşmelerinin her biri ile ilgili genel bilgiler de vererek yeni tip koronavirüs salgınının söz konusu tip gemi inşa sözleşmelerine etkilerini açıklayalım.   

 

- AWES Standart Shipbuilding Contract (AWES Standart Gemi İnşa Sözleşmesi): 
AWES - Association of West European Shipbuilders (Batı Avrupa Gemi İmalatçıları Birliği) tarafından yayınlanmıştır. 2004 yılında AWES, CESA - Community of European Shipyards Associations (Avrupa Tersaneler Birlikleri Topluluğu) ile birleşmiştir. Günümüzde CESA çatısı altında faaliyetlerini devam ettirmektedir. AWES Standart Gemi İnşa Sözleşmesi yıllar içerisinde çeşitli güncellemeler yapılarak günümüze gelmiştir. Avrupa’da özellikle Fransa, İspanya, İtalya ve Yunanistan’da ayrıca Uzak Doğu’da uygulamaları görülmektedir.

 

AWES Standart Gemi İnşa Sözleşmesi’nin Mücbir Sebep başlıklı 6 (d) maddesinde; geminin inşaatını veya teslimini geciktiren, yüklenici tersanenin sözleşmeden kaynaklı herhangi bir sorumluluğunu yerine getirmesini engelleyen mücbir sebeplere yer verilmiştir. Söz konusu mücbir sebepler oldukça geniş tutulmakla birlikte sınırlı olarak belirtilmemiş, benzeri sebepler ve yüklenici tersanenin makul çabalarına rağmen önlenmesi mümkün olmayan tüm sebepler şeklinde yüklenici tersane açısından koruyucu ibareler kullanılmıştır. Salgın durumu da sözleşmenin ilgili maddesinde mücbir sebepler arasında sayılmıştır. Mücbir sebeplerden dolayı sözleşme konusu işlerin yerine getirilemediği sürelerin tümünün sözleşmede belirtilen teslim tarihine ekleneceği belirtilmiştir. Mücbir sebebin kapsamının ve etkilerinin yüklenici tersane tarafından anlaşıldığı günden itibaren sözleşmede belirlenen süre içerisinde yüklenici tersanenin, iş sahibine mücbir sebebin geminin teslim süresini ne kadar geciktireceğini yazılı olarak belirtmekle yükümlü olduğu da aynı maddede belirtilmiştir. Sözleşmenin Müsaade Edilebilir Gecikmeler başlıklı 6 (e) maddesinde, 6 (d) maddesinde belirtilen sebeplerden kaynaklanan tüm gecikmelerin müsaade edilebilir gecikme olduğu da ayrıca belirtilmiştir. Diğer tip gemi inşa sözleşmelerinden en belirgin farklarından biri, mücbir sebep halinin ortadan kalkması sonrasında yüklenici tersanenin iş sahibine bildirim yükümlülüğünün bulunmamasıdır. 

 

Yeni tip koronavirüs salgınının AWES Standart Gemi İnşa Sözleşmesi hükümlerine göre mücbir sebep olarak sayıldığı açıktır. Dolayısı ile yeni tip koronavirüs salgını sebebi ile yüklenici tersane tarafından sözleşmede belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilemediği süreler geminin teslim tarihine eklenecektir. Yüklenici tersane, yeni tip koronavirüs salgının sözleşmede belirlenen teslim süresini ne kadar geciktireceğini belirleyebildiği andan itibaren sözleşmede belirtilen süre içerisinde bu durumu yazılı olarak iş sahibine bildirmekle yükümlüdür. 

 

- BIMCO Newbuildcon Standart Newbuilding Contract (BIMCO Newbuildcon Standart Yeni İnşa Sözleşmesi)
BIMCO – Baltic and Internationl Maritime Council (Baltık ve Uluslararası Denizcilik Konseyi) tarafından en güncel versiyonu 2007 yılında yayınlanmıştır. Dünya genelinde özellikle Kuzey Avrupa’da uygulamaları bulunmaktadır. 

 

BIMCO Newbuildcon Standart Yeni İnşa Sözleşmesi’nin 2. kısmının Kabul Edilebilir Gecikmeler başlıklı 34. maddesinde, başta mücbir sebepler olmak üzere kabul edilebilir gecikme halleri ve bunların vuku bulması halinde geminin teslim tarihinin kabul edilebilir gecikme süresi kadar erteleneceği düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin (a)(i)(5) kısmında, salgın hali mücbir sebep olarak tanımlanmıştır. 34. maddenin devamında, kabul edilebilir gecikme hallerinin ortaya çıkmasından itibaren 10 gün içerisinde yüklenici tersanenin iş sahibine kabul edilebilir gecikme durumu ile ilgili olarak bilgi vermekle yükümlü olduğu, söz konusu bilgilendirmenin yapılmaması haline yüklenici tersanenin kabul edilebilir gecikmeden dolayı sözleşmede belirtilen teslim tarihinin ertelenmesini talep etme hakkını kaybedeceği belirtilmiştir. Ayrıca yüklenici tersane, kabul edilebilir gecikme halinin sona ermesinden itibaren 2 gün içerisinde bu durumu iş sahibine yazılı olarak bildirmekle ve ayrıca bu bildirimden sonra da sözleşmede belirtilen teslim süresinin üzerine ilave edilmesini talep edeceği süreyi mümkün olan en kısa sürede iş sahibine yazılı olarak bildirmekle yükümlüdür. 

 

Sözleşmenin 2. kısmının Askıya Alma ve Sonlandırma başlıklı 39. maddesinde, kabul edilebilir gecikme durumunda geminin tesliminin 180 günden fazla gecikmesi halinde yüklenici tersanenin, iş sahibinden yeni bir teslim tarihi kararlaştırılmasını veya sözleşmenin karşılıklı feshedilmesini talep edebileceği belirtilmiştir. İş sahibi, talebinin kendisine ulaşmasından itibaren 15 gün içerisinde tercihini yüklenici tersaneye bildirmelidir.

 

BIMCO Newbuildcon Standart Yeni İnşa Sözleşmesi’nin konumuzu ilgilendiren başlıca maddelerini yukarıdaki gibidir. Madde hükümlerinden de görüleceği üzere yeni tip koronavirüs salgını mücbir sebepler arasında sayılmıştır. Dolayısı ile bu durumda kabul edilebilir gecikme söz konusu olacaktır ve geminin teslim tarihi gecikme süresi kadar ertelenecektir. Hak kaybına maruz kalınmaması için bildirim sürelerine özellikle dikkat edilmesi gerekmektedir.


 
-SAJ Form of Shipbuilding Contract (SAJ Gemi İnşa Sözleşmesi Formu)
SAJ – Shipbuilders Association of Japan (Japonya Gemi İnşaatçıları Birliği) tarafından ilk kez 1974 yılında yayınlanmış, günümüze kadar çeşitli güncellemeler yapılmıştır. Japonya başta olmak üzere Uzak Doğu ülkelerinde uygulamaları bulunmaktadır. 

 

SAJ Gemi İnşa Sözleşmesi Formu’nun, Gecikmeler ve Teslim Süresinin Uzatılması (Mücbir Sebepler) başlıklı 8. maddesinin 1. kısmında; geminin teslim zamanından önce, geminin inşaatı veya geminin teslimi için gerçekleştirilmesi gereken herhangi bir faaliyetin gecikmesine neden olabilecek mücbir sebepler oldukça geniş bir şekilde sayılmış, maddenin sonunda da söz konusu mücbir sebeplere dayanan gecikmelerin süresini aşmayacak şekilde geminin teslim tarihinin erteleneceği belirtilmiştir. Belirtilen mücbir sebep halleri arasında salgın hastalık ve karantina durumları da sayılmıştır. Gecikmeye sebep olan mücbir sebep halinin ortaya çıkmasından itibaren 10 gün içerisinde yüklenici tersane, iş sahibine yazılı olarak bildirimde bulunmalıdır. Aynı şekilde gecikmeye sebep olan mücbir sebep halinin sona ermesinden itibaren 10 gün içerisine yüklenici tersane, iş sahibine yazılı olarak bildirimde bulunmalıdır. Gecikmenin süresinin ve yeni teslim tarihinin yüklenici tersane tarafından belirlenmesinin ardından makul bir sürede içerisinde iş sahibi bu konuda bilgilendirilmelidir. Bilgilendirmenin kendisine ulaşmasının ardından 10 gün içerisinde yeni teslim tarihine itiraz etmeyen iş sahibi, söz konusu itiraz hakkından feragat etmiş sayılacaktır.  

 

Yeni tip koronavirüs salgınını etkileri SAJ Gemi İnşa Sözleşmesi Formu’na göre mücbir sebep olarak tanımlanmıştır. Bu durumda salgınının etkileri sebebiyle geminin inşaatının veya geminin teslimi için gerçekleştirilmesi gereken herhangi bir faaliyetin sürdürülemediği süreler kadar geminin teslim süresi ertelenecektir. Bildirim sürelerine uyulmaması, hak kaybına sebep olacağından bu konuda dikkatli olunmalıdır.

 

- Standard Form Shipbuilding Contract 2000 (Standart Form Gemi İnşa Sözleşmesi 2000)
Norwegian Shipbuilders Association (Norveç Gemi İmalatçıları Birliği) ile Norwegian Ship Owners Association (Norveç Armatörler Birliği) tarafından ortak çalışma sonucunda 2000 yılında oluşturulmuştur. Başta Norveç olmak üzere Kuzey Avrupa’da uygulamaları bulunmaktadır. 

  

Sözleşmenin 9. maddesinin 1. kısmında, geminin teslimatı ve kabulünün yüklenici tersanenin kontrolü dışındaki olağanüstü durumlar veya olayların bir sonucu olarak önlenecek veya ertelenecek olması durumunun mücbir sebep olarak kabul edileceği belirtilmiştir. Mücbir sebep durumlarına örnek olarak belirtilen haller kapsamında karantina durumu da sayılmıştır. Yüklenici tersanenin mücbir sebepten kaynaklanacak gecikmenin en aza indirgenmesi için elinden geleni yapmakla yükümlü olduğu da belirtilmiştir. Maddenin devamında ise mücbir sebep olarak sayılan hallerin kabul edilebilir gecikme hükmüne tabi olacağı ve bu durumda geminin teslim tarihinin kabul edilebilir gecikme süresince erteleneceği belirtilmiştir. Sözleşmeye göre yüklenici tersane, kabul edilebilir gecikmeye sebep olacak mücbir sebebin farkına varıldığı andan itibaren 10 gün içerisinde iş sahibine yazılı bildirim, faks ya da taahhütlü posta ile mücbir sebep durumunu bildirmekle yükümlüdür; aksi halde yüklenici tersane, mücbir sebepten ötürü teslim tarihinde değişiklik talep etme hakkını yitirecektir. Mücbir sebepten ötürü geminin teslim tarihinin ne kadar süre ile erteleneceğinin yüklenici tersane tarafından tespit edilmesinin ardından makul bir süre içerisinde iş sahibine erteleme süresi ile ilgili olarak bildirimde bulunmalıdır. Teslim tarihinin ertelenme nedeni ve süresi ile ilgili olarak maddi gerçekliğe uygun olan bir gecikme bildirimine tebliğinden itibaren 10 gün içerisinde itiraz etmeyen iş sahibi, teslim tarihinin ertelenmesine itiraz etme hakkını yitirecektir. 

 

Standart Form Gemi İnşa Sözleşmesi 2000’in hükümlerini değerlendirdiğimizde, yeni tip koronavirüs salgını dolayısı ile geminin teslim tarihinde mücbir sebepten dolayı kabul edilebilir bir gecikme olabileceğini görmekteyiz. Burada da hak kaybına uğranmaması adına bildirim sürelerine dikkat edilmesi gerekmektedir. 

 

-Diğer tip gemi inşa sözleşmeleri
Bu kısma kadar belirttiğimiz tip gemi inşa sözleşmelerine ilaveten Standard Shipbuilding Contract of China Shipbuilding Trading Co. Ltd. (Çin Gemi İnşa Ticaret Şirketi Standart Gemi İnşa Sözleşmesi) ve 2011’de yayınlanan China Maritime Arbitration Commission Standart New Building Contract (Çin Deniz Tahkim Komisyonu Standart Yeni İnşa Sözleşmesi) bulunmaktadır. Söz konusu tip gemi inşa sözleşmelerin uygulanma oranı diğerlerine göre oldukça düşük olduğundan, konumuz bağlamında kısaca bilgilendirme yapmakla yetineceğiz. Her iki sözleşmede de salgın hastalık ve karantina durumları mücbir sebep olarak sayılmıştır. Sözleşmelerde, yüklenici tersanenin geminin teslim tarihinde gecikmeye sebep olacak mücbir sebebin başlangıcında ve sona ermesinde iş sahibine bildirim yükümlülüğü bulunmaktadır. Ayrıca mücbir sebep dolayısı ile teslim tarihinin ne kadar gecikeceği ile ilgili olarak da iş sahibine bildirimde bulunulmalıdır. Mücbir sebep süresi kadar geminin teslim tarihi ertelenecektir. 

 

Görüldüğü üzere Çin menşeili tip gemi inşa sözleşmelerinde de yeni tip koronavirüs salgını dolayısı ile geminin teslim tarihinin ertelenmesi mümkün olabilmektedir, bu sözleşmelerde de hak kaybı meydana gelmemesi adına bildirim sürelerine dikkat edilmesi gerekmektedir. 

 

Sonuç olarak; Ülkemizde ve dünya genelinde kullanılmakta olan tip gemi inşa sözleşmelerinin mücbir sebeplerle ilgili maddelerini değerlendirdiğimizde, yeni tip koronavirüs salgını sebebiyle gemi inşa faaliyetlerinin aksaması veya durması sonucunda geminin sözleşmede belirtilen teslim tarihinin ertelenebilmesinin mümkün olduğu görülmektedir. Her bir sözleşmenin kendine özgü şartları ve yükümlülükleri bulunmakla birlikte, yukarıda da detayları ile belirttiğimiz gibi hak kayıplarına maruz kalınmaması adına özellikle bildirim şartları ve yükümlülüklerine riayet edilmelidir. 

 
Etiketler: Yeni, Tip, Koronavirüs, Salgının, Tip, Gemi, İnşa, Sözleşmelerine, Etkileri,
Yorumlar
Haber Yazılımı