Yazı Detayı
25 Nisan 2021 - Pazar 00:26 Bu yazı 676 kez okundu
 
Piri Reis Niçin İdam Edildi?
Osman BAHADIR
 
 

Piri Reis 1554 yılında Mısır’da idam edilmiştir. İdam hükmünün bilinen resmi nedeni, Piri Reis’in Sultan’ın emirleri dışında hareket ederek  kuşatmayı kaldırıp donanmasıyla Mısır’a dönmüş olmasıdır.

 


Büyük Osmanlı denizcisi, coğrafyacısı ve haritacısı Piri Reis (1470-1553), dayısı Kemal Reis (ö. 1551) ile birçok deniz seferlerine katılmış ve bu seferlerde uzun yıllar içerisinde özellikle Akdeniz hakkında çok değerli bilgiler edinmişti.

 

Deniz savaşlarındaki bilgileri, tecrübeleri ve başarıları nedeniyle Süveyş donanması kumandanlığına tayin edilen Piri Reis, Kızıldeniz ve Basra Körfezi çevresindeki Portekiz egemenliğini sona erdirmeyi hedefliyordu. 1552 yılının Nisan ayında 850 asker, 2000 kadar mürettebat, güçlü toplarla donatılmış 25 kadırga ve 4 kalyon ile Süveyş tersanesinden bu amaç doğrultusunda harekete geçmişti. 1551’de Maskat’ı ele geçiren ve daha sonra da Basra Körfezi girişinde çok stratejik bir konumu olan Hürmüz kalesini kuşatan Piri Reis, bir süre sonra bu kuşatmayı kaldırmış ve donanmasıyla Basra’ya gitmiştir. Ancak güçlü bir Portekiz donanmasının Basra’ya yaklaşması üzerine üç gemi ile oradan ayrılmış ve iki gemiyle Mısır’a dönmüştür.


Piri Reis 1554 yılında Mısır’da idam edilmiştir. İdam hükmünün bilinen resmi nedeni, Piri Reis’in Sultan’ın emirleri dışında hareket ederek  kuşatmayı kaldırıp donanmasıyla Mısır’a dönmüş olmasıdır. Fakat o sıralarda Basra valisi olan Kubad Paşa -ki çok gaddar, cahil ve kaba bir kişi olduğu söylenmektedir- Piri Reis’in önemli miktarda rüşvet alarak Hürmüz kalesi kuşatmasından vazgeçtiğini Sultan’a ihbar etmiştir. Tarihçi Peçevi de bu rüşvet iddiasına tarihinde yer vermektedir. Ancak gerek Peçevi gerekse Katip Çelebi Piri Reis’in idam gerekçesi üzerine yorum yapmamışlardı. Bununla birlikte Celalzade Mustafa ve Gelibolulu Mustafa Ali gibi tarihçiler, Piri Reis’in rüşvet aldığı için idam edildiği kanısını yansıtmışlardır.


Piri Reis’in bu iddialar karşısında kendisini nasıl savunduğunu bilmiyoruz. Fakat çok karmaşık yerel iktidar savaşlarının geçerli olduğu bir bölgede ve dönemde (Örneğin Kubad Paşa’nın Piri Reis ile anlaşmazlık içinde olduğu biliniyor) bu tür bir rüşvet  iddiasının gerçekliği konusu şüphelidir ve daha başka olasılıkları da zorunlu olarak düşündürtmektedir.


16. yüzyılın ortalarında Akdeniz’de ve Kızıldeniz’de Osmanlı denizcilerinin egemenliği sözkonusudur. Ancak açık denizlerde durum farklıdır ve hem askeri hem de gemi teknolojisi bakımından Portekiz denizciliği daha üstün durumdadır. Bu durumun iki temel nedeni vardır. Birincisi Portekizlilerin açık denizlerde ilerlemelerine imkân veren sağlam yapılı ve yüksek omurgalı kalyon tipi gemilere çok daha erken dönemde geçmiş olmalarıdır. Ayrıca yelken kullanımı da onlara büyük bir manevra kabiliyeti ve personel tasarrufu sağlamaktadır. Ayrıca kalyon tipi gemiler daha etkili top atışlarına imkan vermektedir. 


Osmanlılar ise Akdeniz’in ve Kızıldeniz’in nispeten durgun sularında, kadırga tipi gemilerin ağırlıkta olduğu donanmalarıyla savaşlarda etkili olabilmektedir. Osmanlı denizcilerinin kadırgalarla yapılan savaşlardaki en büyük avantajları, düşman gemisine yanaşarak çok sayıdaki askeriyle çıkartma yapmalarıdır. Fakat açık denizlerde bu gemilerle bu tür harekatlarda bulunmaları çok daha zordu. Nitekim bu yüzden Osmanlı donanmaları Kızıldeniz’in ve Basra Körfezi’nin dışına çıktıkları andan itibaren üstünlüklerini ve güvenlik duygularını kaybetmeye başlamaktadırlar. Aynı şekilde Portekiz donanması da Arap Denizi’nden ve Hint Okyanusu’ndan içeriye yani Kızıldeniz’e veya Basra Körfezi’ne girdikleri anda üstünlüklerini önemli ölçüde yitiriyordu. Bu bölgedeki 16. yüzyıl deniz savaşları tarihine bakıldığında bu gerçek kolaylıkla görülebilmektedir.


Dolayısıyla Piri Reis’in başarısızlığının arkasında yatan nedenleri araştırırken, rüşvet iddialarından önce bu objektif duruma bakarak değerlendirme yapmak daha doğru olur. Bu çerçevede, tecrübeli denizci Piri Reis’in, düşmanın avantajlarını saptayarak bir askeri taktik olarak ricat taktiğini kullanmış olması olasılığı çok yüksektir. Nitekim daha sonra bu bölgeye giden Seydi Ali Reis de, Piri Reis’in kaçınmaya çalıştığı akıbete uğramış ve gerek Portekiz filosunun üstünlüğü gerekse hava koşullarının kötülüğü yüzünden gemilerini kaybederek karaya çıkmak zorunda kalmıştı.


1553 yılının Aralık ayında Mısır’da boynu vurularak idam edilen büyük denizci ve haritacı Piri Reis’in bu feci sonunu hazırlayan gelişmelerin, yaklaşık dört buçuk asır sonra daha gerçekçi bir temelde değerlendirilmesi yükümlülüğü bulunmaktadır.


Yararlanılan kaynaklar:
Adnan Adıvar; Osmanlı Türklerinde İlim, Remzi Kitabevi, 1982.
Niyazi Berkes; Türkiye İktisat Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, 2016.
Salih Özbaran; Umman’da Kapışan İmparatorluklar Osmanlı ve Portekiz, Tarihçi Kitabevi, 2013.

 
Etiketler: Piri, Reis, Niçin, İdam, Edildi?,
Yorumlar
Haber Yazılımı