Cem GÜRDENİZ - Emekli Tümamiral
Mustafa Kemal Atatürk’ün aramızdan ayrılışının 88. yılında, onun düşünce ve devrimlerini yalnızca geçmişin başarıları üzerinden değil, Türkiye’nin bugünkü jeopolitik ihtiyaçları ve gelecekteki hedefleri açısından da değerlendirmek zorundayız. Atatürk’ün çoğu zaman yeterince üzerinde durulmayan yönlerinden biri, deniz jeopolitiğine bakışı ve Türk milletini denizcileştirme ülküsüdür. Oysa denizcileşme, Kemalizm’in dışında veya ondan bağımsız bir hedef değil, tam tersine Cumhuriyet devriminin ekonomik, siyasi, kültürel ve stratejik boyutlarının doğal sonucudur. Atatürk’ün denizcilik vizyonu, Türkiye’nin yalnızca karada bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürmesini değil, denizlerde de egemen, güçlü, üretken ve çağdaş bir millet hâline gelmesini amaçlıyordu. Bugün Mavi Vatan olarak tanımladığımız jeopolitik anlayışın tarihsel ve düşünsel köklerini de bu büyük dönüşümde aramak gerekir.
Kemalizm’in Temeli Tam Bağımsızlıktır
Kemalizm’in merkezinde tam bağımsızlık vardır. Ancak bu bağımsızlık yalnızca düşman ordularının vatan topraklarından çıkarılması veya devletin siyasi egemenliğinin kazanılması değildir. Ekonomide, savunmada, eğitimde, bilimde, kültürde ve düşüncede bağımsızlıktır. Atatürk’ün antiemperyalist mücadelesinin temelinde, siyasi bağımsızlığın ekonomik ve toplumsal bağımsızlıkla desteklenmediği sürece kalıcı olamayacağı gerçeği bulunur. Kemalizm, emperyalizme karşı kazanılmış askerî zaferin siyasi, ekonomik ve toplumsal bir devrimle kalıcı hâle getirilmesidir. Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve devrimcilik bu büyük dönüşümün birbirini tamamlayan temel ilkeleridir.
Atatürk bu nedenle yalnızca vatanıyla birlikte bir milleti kurtarıp devlet kurmadı. Kapitülasyonları kaldırdı, millî sanayinin temellerini attı, demiryollarını geliştirdi, eğitim ve bilim alanında devrimler gerçekleştirdi. Ekonomik egemenliği siyasi bağımsızlığın vazgeçilmez koşulu olarak gördü. Ancak onun gerçekleştirmek istediği büyük dönüşümün bir başka boyutu daha vardı. O da Türkiye’nin denizcileşmesiydi. Denizlerle yıkanan Anadolu ve Trakya yarım adalarına, Türk Boğazları gibi dünyanın en önemli stratejik geçişlerinden birine sahip, Karadeniz ile Akdeniz arasında köprü oluşturan bir ülkenin denizlerden uzak kalması, coğrafyasının sunduğu imkânları kullanamaması demekti. Denizlere egemen olamayan, kendi deniz ticaretini geliştiremeyen, deniz teknolojilerinde dışa bağımlı kalan bir devletin tam bağımsızlığını sürdürebilmesi de giderek zorlaşacaktı. Atatürk bu gerçeği görmüştü. Türkiye’nin yalnızca karada bağımsız olmasının yeterli olmadığını, denizlerde de egemen, güçlü ve üretken olması gerektiğini anlamıştı.
Karasal İmparatorluktan Denizci Cumhuriyete
Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyıllarında yaşadığı gerilemenin önemli nedenlerinden biri deniz gücündeki aşınmaydı. Bir zamanlar Akdeniz’de büyük bir deniz gücü olan imparatorluk, Sanayi Devrimi’ni ve modern deniz ticaretinin dönüşümünü yakalayamamış, kapitülasyonlar ve dış ekonomik bağımlılık nedeniyle kendi kıyılarındaki deniz ulaştırmasında bile yabancıların üstünlüğüne maruz kalmıştı. Mustafa Kemal bu tarihsel gerçeği çok iyi analiz etmişti. Ordularına 1 Eylül 1922 sabahı verdiği Akdeniz emrinin arka planında bu anlayış vardı. Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte yalnızca bir rejim değişikliği yaşanmadı. Türkiye’nin jeopolitik yönelimi de değişmeye başladı. Yüzyıllardır büyük ölçüde karasal bir imparatorluk anlayışıyla yönetilen Anadolu, denizlere yönelen yeni bir Cumhuriyet’in merkezine dönüştü. Bu dönüşümün dört büyük kilometre taşı vardır: Lozan Antlaşması, Kabotaj kanunu, Montrö Türk Boğazları Sözleşmesi ve Hatay Kaması.
1923 Lozan Antlaşması, kapitülasyonları kaldırarak Türkiye’nin ekonomik ve siyasi egemenliğini uluslararası hukuk temelinde güvenceye aldı. Bu, denizcileşmenin de hukuki ve ekonomik başlangıcıydı. Zira kendi kıyılarında yabancıların ayrıcalıklarına son veremeyen bir devletin millî denizcilik gücü yaratması mümkün değildi. 1926 Kabotaj Kanunu ise Cumhuriyet’in en önemli ekonomik bağımsızlık devrimlerinden biri oldu. Türk kıyılarında deniz taşımacılığı ve ilgili hizmetlerde millî egemenliğin yeniden tesis edilmesi, Türk denizciliğinin önündeki tarihsel engellerden birini kaldırdı. Kabotaj, yalnızca bir deniz taşımacılığı düzenlemesi değildi. Osmanlı’yı yüzyıllarca kemiren kapitülasyonlara Atatürk’ün indirdiği büyük bir darbeydi. Denizci ve bağımsız Türkiye’nin ekonomik omurgasıydı.
1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye, Lozan Boğazlar rejiminin egemenlik üzerindeki sınırlamalarını kaldırdı, Boğazlar bölgesinin askerî kontrolünü yeniden kazandı ve Karadeniz’in güvenlik mimarisinde belirleyici bir konuma yükseldi. Montrö yalnızca bir geçiş rejimi değil, Türkiye’nin jeopolitik bağımsızlığının ve Karadeniz’deki güvenlik dengesinin temel dayanaklarından biri hâline geldi. Dördüncü büyük kazanım Hatay Kaması oldu. Atatürk’ün Hatay mücadelesi yalnızca millî bütünlük ve sınır güvenliği açısından değil, Türkiye’nin Doğu Akdeniz jeopolitiği bakımından da tarihsel bir hamledir. Hatay’ın 1939’da Türkiye’ye katılmasıyla İskenderun Körfezi’nin stratejik bütünlüğü güçlenmiş, Anadolu’nun Doğu Akdeniz’e uzanan kıyı coğrafyası genişlemiş ve gelecekteki deniz yetki alanları bakımından önemli bir coğrafi avantaj kazanılmıştır. İskenderun Körfezi bir gecede İç Sular Rejimine kavuşmuştur. Atatürk bu birleşmeyi görememiş olsa da kararlı diplomasi ve siyasi mücadelesiyle zaferin temelini hazırlamıştır. Bugün Hatay Kamasının kıta sahanlığı ve deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasındaki jeopolitik değerini daha iyi anlıyoruz. Atatürk’ün o dönemdeki öncelikleri ile bu kazanımın sonraki kuşaklara sağladığı deniz jeopolitiği avantajları farklı olsa da sonuç açıktır, Hatay’ın kazanılması, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki stratejik konumunu kalıcı biçimde güçlendirmiştir.
Kısacası Lozan siyasi bağımsızlığımızı, Kabotaj kıyılarımızdaki ekonomik egemenliğimizi, Montrö Boğazlardaki stratejik kontrolümüzü güçlendirdi. Hatay Kaması ise Türkiye’nin Doğu Akdeniz’e uzanan coğrafi ve jeopolitik konumunu tamamladı. Bu dört kazanım, Atatürk döneminde başlatılan denizci Türkiye dönüşümünün tarihsel temelleri arasında yer alır.
Atatürk’ün denizcilik ülküsü: Donanmanın ötesinde bir toplumsal devrim
Atatürk yalnızca güçlü bir donanma kurmak istemiyordu. O, denizci bir Türk milleti yaratmak istiyordu. Bu iki hedef arasında çok önemli bir fark vardır. Güçlü bir donanmaya sahip olmak askerî bir hedeftir. Denizci bir millet olmak ise ekonomik, kültürel, bilimsel ve toplumsal bir dönüşümdür. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Bahriye Vekâletinin kurulması, donanmanın yeniden yapılandırılması, denizaltıların tedariki, tersanelerin geliştirilmesi, deniz ticaretinin millîleştirilmesi ve deniz sporlarının teşvik edilmesi bu büyük vizyonun parçalarıydı.
Atatürk denizaltıların stratejik önemini erken kavramış, yeni denizaltılarımızın Atılay, Saldıray, Batıray ve Yıldıray isimlerini bizzat belirlemişti. Deniz gücünün yalnızca büyük suüstü gemilerinden oluşmadığını, teknolojik gelişmelerin deniz savaşının karakterini değiştirdiğini görebilecek kadar ileri görüşlüydü. Ancak onun denizciliğe bakışının en kapsamlı ifadesi, ölümünden bir yıl önce, 1 Kasım 1937 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinde yaptığı konuşmada ortaya çıktı: “Denizciliği Türk’ün büyük millî ülküsü olarak düşünmeli ve onu az zamanda başarmalıyız.” Bu söz, Cumhuriyet tarihinin en önemli stratejik direktiflerinden biridir. Atatürk, donanmayı değil, denizciliği millî ülkü olarak tanımlıyordu. Çünkü denizcilik; ticaret filosu, tersaneler, limanlar, balıkçılık, deniz turizmi, deniz bilimleri, deniz eğitimi, su sporları ve deniz kültürünün tamamıdır. Nitekim Atatürk, 1937 Meclis konuşmasında bu direktifi verirken gemi inşasını, tersaneleri, su ürünlerini ve deniz ekonomisinin geliştirilmesini de ele almıştı. Denizcileşme onun gözünde soyut bir temenni değil, somut bir millî kalkınma programıydı. Atatürk Türkiye’nin yalnızca denizlerle çevrili bir ülke olmasını değil, denizlerle yaşayan, denizlerden üreten, denizlerde düşünen ve denizleri hayatının ayrılmaz parçası hâline getiren bir millet olmasını istiyordu. Bu, Türk milletinin deniz uygarlığına geçiş projesiydi.
Kemalizm ve denizcileşme: Ayrılmaz bir bütün
Denizcileşme, Kemalizm’in dışında veya ondan bağımsız bir hedef değildir. Tam tersine, Kemalist devrimin altı temel ilkesinin denizlerde ve kıyılarda somutlaşmasıdır.
Cumhuriyetçilik, denizlerin sağladığı imkânların milletin egemenliği ve ortak refahı için kullanılmasını gerektirir. Denizler, bir avuç ayrıcalıklı kesimin değil, Cumhuriyet’in bütün yurttaşlarının ortak geleceğinin parçasıdır.
Milliyetçilik, millî deniz gücünü, millî ticaret filosunu, millî tersaneleri ve denizlerde bağımsızlığı gerektirir. Denizlerde başkalarının iradesine bağımlı bir Türkiye’nin tam bağımsızlığından söz edilemez.
Halkçılık, denizlerin ve kıyıların yalnızca varlıklı kesimlerin ayrıcalıklı kullanımına bırakılmamasını, halkın denizle buluşmasını gerektirir. Denizcilik kültürü toplumun bütün kesimlerine yayılmalı, çocuklar ve gençler denizle erken yaşlarda tanışmalıdır.
Devletçilik, denizcilik sektörünün stratejik bir alan olarak planlanmasını, limanların, tersanelerin, deniz ulaştırmasının ve deniz bilimlerinin millî politikalarla geliştirilmesini gerektirir. Denizci millet yaratmak kendiliğinden gerçekleşen bir süreç değildir. Devletin uzun vadeli iradesini ve planlamasını gerektirir.
Laiklik, denizciliğin temelindeki aklı, bilimi, araştırmayı, teknolojiyi ve özgür düşünceyi esas alır. Denizcilik, doğayı ve onun yasalarını anlamayı gerektirir. Dogmalarla değil, bilimsel yöntemle ilerleyen bir toplum yaratmak, denizci uygarlığın da temelidir.
Devrimcilik ise yüzyılların karasal düşünce kalıplarını aşarak denizci bir topluma dönüşme iradesidir. Bu, yalnızca ekonomik veya askerî değil, zihinsel ve kültürel bir devrimdir.
Dolayısıyla denizcileşme, Kemalist devrimin tamamlanması gereken en önemli boyutlarından biridir. Atatürk’ün hedeflediği uygarlık düzeyine erişmek, denizlerden uzak durarak mümkün değildir. Denizler yalnızca ticaret yolları veya askerî harekât alanları değildir. Denizler bilimdir, teknolojidir, refahtır, kültürdür, özgürlüktür ve dünyaya açılmaktır.
Mavi Vatan: Kemalist jeopolitiğin 21. Yüzyıldaki devamı
Mavi Vatan kavramını değerlendirirken bu tarihsel ve ideolojik temeli unutmamak gerekir. Mavi Vatan yalnızca Ege, Doğu Akdeniz ve Karadeniz’deki deniz yetki alanlarımızın korunması değildir. Türkiye’nin denizlerdeki egemenlik haklarını, ekonomik çıkarlarını, güvenliğini ve gelecek nesillerinin refahını bir bütün olarak ele alan jeopolitik bir anlayıştır.
Mavi Vatan kavramı 2006 yılında yani 21. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Ancak onu besleyen bağımsızlık iradesi, Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet’in temelinde vardır. Lozan ile siyasi ve ekonomik bağımsızlığını güvenceye alan, Kabotaj ile kıyılarındaki denizcilik egemenliğini kazanan, Montrö ile Boğazlarda kontrolünü güçlendiren ve Hatay’ın katılmasıyla Doğu Akdeniz’deki stratejik konumunu pekiştiren Türkiye’nin bugün deniz yetki alanlarını koruması aynı tarihsel sürekliliğin parçasıdır. Bu nedenle Mavi Vatan’ı Kemalizm’den koparmak, onu yalnızca askerî bir kavrama indirgemek veya günlük siyasi tartışmaların konusu hâline getirmek büyük bir yanılgıdır. Mavi Vatan, Türk milletinin ortak jeopolitik değeridir. Herhangi bir siyasi partinin, iktidarın veya ideolojik grubun mülkü değildir. Cumhuriyet’in bağımsızlık ve egemenlik felsefesinin denizlerdeki çağdaş ifadesidir.
Cumhuriyet Donanması, Atatürk’ün deniz gücü hedefleri doğrultusunda büyük başarılar kazanmıştır. Kendi savaş gemilerini inşa eden, millî sistemler geliştiren, denizaltı ve suüstü harbi alanlarında önemli yeteneklere ulaşan bir donanmamız vardır. Bu başarılar Cumhuriyet’in ve onun yarattığı insan kaynağının başarılarıdır. Buna karşılık Türkiye’nin toplum olarak denizcileşme süreci aynı başarıya ulaşamamıştır. Kıyılarımızın önemli bölümlerinde halkın denize erişimi sınırlıdır. Denizcilik kültürü eğitim sistemimizin merkezinde değildir. Amatör denizcilik, deniz sporları, deniz bilimleri, deniz ticareti ve deniz ekonomisinin pek çok alanında potansiyelimizin gerisindeyiz. Atatürk’ün 1937 yılında verdiği millî ülkü direktifi, aradan geçen 89 yıla rağmen bütün boyutlarıyla gerçekleştirilememiştir. Bu, Cumhuriyet’in tamamlanmayı bekleyen büyük görevlerinden biridir.
Mavi Vatan’dan Mavi Uygarlığa
Atatürk’ün bize bıraktığı en önemli miraslardan biri, coğrafyanın kader olmadığını, akıl, bilim ve millî iradeyle dönüştürülebileceğini göstermesidir. Anadolu, binlerce yıllık denizcilik uygarlıklarının beşiğidir. Bu topraklarda yaşamış uygarlıkların denizcilik mirası bugün bizim tarihsel ve kültürel zenginliğimizdir. Türkiye’nin denizci bir ülke olması için coğrafi şartlar hazırdır. Tarihsel birikim hazırdır. İnsan kaynağı ve potansiyel hazırdır. Eksik olan, denizcileşmenin yeniden büyük bir millî hedef olarak benimsenmesidir.
Yıllardır aynı düşünceyi savunuyorum: Uluslar denizci doğmaz, denizci olurlar. Onları denizci yapan ise devlettir. Atatürk bunu anlamıştı. Cumhuriyet’in ilk on beş yılında attığı adımlar, bir Türk denizcilik Rönesansının başlangıcıydı. Bugün yapılması gereken bu Rönesans’ı tamamlamaktır. Çocuklarımızı denizle buluşturmak, gençlerimize denizcilik kültürü kazandırmak, deniz bilimlerini geliştirmek, kıyılarımızı korumak, millî deniz ticaretimizi güçlendirmek ve denizleri toplumun bütün kesimleri için bir refah ve uygarlık alanına dönüştürmek zorundayız. Çünkü Mavi Vatan’ı korumak kadar, Mavi Vatan’da üretmek, yaşamak ve denizci nesiller yetiştirmek de önemlidir. Hedefimiz yalnızca güçlü bir donanma değil, güçlü bir denizci millet olmalıdır. Hedefimiz Mavi Vatan’dan Mavi Uygarlığa ulaşmaktır.
Sonuç: Atatürk’ü anmak, onun devrimci ülküsünü yaşatmaktır
Dünya yeniden büyük bir jeopolitik dönüşümden geçiyor. Denizler, okyanuslar, enerji kaynakları, ticaret yolları ve stratejik boğazlar küresel güç mücadelesinin merkezinde bulunuyor. Atlantik merkezli hegemonik düzen aşınırken, Asya’nın yükselişi ve çok kutupluluğa geçiş süreci dünya deniz jeopolitiğini yeniden şekillendiriyor. Böylesi bir dönemde Türkiye’nin güvenliği ve geleceği, Atatürk’ün tam bağımsızlık anlayışına her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyuyor. Cumhuriyet’in kuruluş felsefesinden uzaklaşarak, ekonomik ve siyasi bağımsızlığımızı zayıflatarak, denizlerdeki hak ve çıkarlarımızdan vazgeçerek güçlü bir Türkiye yaratamayız. Atatürk’ün gösterdiği yol açıktır: Akıl, bilim, millî egemenlik, tam bağımsızlık ve çağdaş uygarlık. Bu yolun denizlerdeki karşılığı ise denizcileşmedir. 10 Kasım’da Atatürk’e verebileceğimiz en anlamlı söz, onun kurduğu laik Cumhuriyet’e, bağımsızlık iradesine ve denizci Türkiye ülküsüne sahip çıkmaktır.
Atatürk bize yalnızca kurtarılmış bir vatan bırakmadı. Akıl ve bilimle yükselen, tam bağımsız, çağdaş ve denizci bir Türkiye ülküsü bıraktı. Bizlere düşen görev, bu ülküyü yalnızca törenlerde hatırlamak değil, hayatın her alanında gerçekleştirmektir. Anadolu’yu denizlerle, milletimizi denizcilikle, Mavi Vatan’ı Mavi Uygarlıkla buluşturmak zorundayız. Çünkü denizcileşmeden çağdaşlaşma eksik kalır, denizlerde güçlü olmadan tam bağımsızlık kırılgan kalmaya devam eder.
Atatürk’ü anmak geçmişe bakmak; Kemalizm’i anlamak bugünü değerlendirmek, Denizcileşmek ise geleceği kazanmaktır. Vefatının 88. yılında büyük Atatürk’ü sonsuz saygı, minnet ve özlemle anıyoruz. Cumhuriyet’e, bağımsızlığa ve Mavi Vatan’a sahip çıkmaya devam edeceğiz.